Can Yalçınkaya

Alfred E. Neuman (1), mizah dünyasının en tanınan emekçileri arasındadır. 1955’ten bu yana Mad dergisinin hemen her sayısının kapağında yer almış; derginin daimi maskotu ve sözcüsü haline gelmiştir. Son elli yıldır girmediği kılık, oynamadığı rol kalmamıştır: Sam Amca, George Washington, Noel Baba gibi yaşlı karakterleri; Rosemary’nin bebeği, bir hippi, bir lise öğrencisi ya da daha genç karakterleri; Michael Jackson, Hintli bir Guru, Tutank-Neuman, Alfred E. Toto ve Ninja Kaplumbağa Alfredo gibi farklı ırk ve etnik kökenlerden karakterleri aynı başarıyla canlandırmayı bilmiştir. Kılık değiştirmediği zamanlarda yüzlerce espriye ve fıkraya malzeme olmakta ve 1956’dan bu yana her seçimde “Daha kötüsünü de yapabilirsiniz, zaten hep yapıyorsunuz” sloganıyla başkanlığa adaylığını koymaktadır.

İlk ortaya çıktığı günden bu yana Alfred E. Neuman’ın şiarı “Endişelenmek kim, ben kim?” olmuştur. Bunun dışında sadece arada sırada, bazı özlü sözler söylediğinde, konuştuğu görülmüştür. Zeka ve salaklığın karışımı olan bu sözler “endişelenmek kim, ben kim?” ruhunu tanımlamaya yardımcı olmuştur. Demeçlerinden bir tanesi “çoğumuz ne istediğimizi tam olarak bilmeyiz ama ona sahip olmadığımızdan eminizdir” şeklindedir. Bir başkası “eğer kız arkadaşınızla evlenmenin nasıl bir şey olacağını öğrenmek istiyorsanız küçük kardeşine nasıl davrandığına bakın” tavsiyesini verir.

Mad’in maskotu kült statüsüne ulaşmıştır. Her yıl binlerce ebeveyn Alfred’e benzediğini iddia ettikleri çocuklarının fotoğraflarını dergiye yollamaktadır (2). Bazı dağcılar, Himalayalar’da 28.000 fit yüksekliğe onun resmini taşıyan flamalar yerleştirmiştir, 1964’te bazı öğrenciler bir Goldwater mitingini basıp, başkanlık adayı olarak Neuman’ı göstermiş ve tutuklanma riskini göze almışlardır.

Alfred E. Neuman’ın, Mad’in kapaklarına ilk çıkmaya başladığı zamanlarda bir adı yoktu. Daha sonra Melvin Coznowski, Mel Haney, “Endişelenmek kim, ben kim” çocuğu gibi farklı isimlerle anılmıştı ama Alfred E. Neuman ismi hiç kullanılmamıştı. Bu isim, EC comics yazarlarının Henry Morgan’ın radyo şovundan duydukları ve çizgi romanlarında kullandıkları bir isimdi, Henry Morgan ise bu ismi, Hollywood’daki bir müzik yönetmeni olan Alfred Newman’dan devşirmişti. Mad’in yaratıcısı Harvey Kurtzman’a göre ise, bu aptal sırıtışlı çocuk için Alfred E. Neuman adını ilk kullananlar okuyucular olmuştu.

EC comics’in as adamlarından Al Feldstein ve yardımcı editör Nick Meglin, çocuktaki potansiyeli fark edince, yaptıkları ilk iş, kapakları çizecek bir illüstratör bulmak oldu. İş için ilk başvuranlardan biri Norman Mingo’ydu ve kendisi 1956’dan 1980’e kadar Mad’in kapaklarını çizen isim oldu. Mingo, siyah beyaz ve iki boyutlu Neuman’dan renkli ve daha canlı görünümlü bir Neuman ortaya çıkardı. Mingo dışında, Frank Kelly Freas ve Richard Williams gibi isimler Neuman’ı resmeden sanatçılar arasındaydılar.

Pek çok kişi “endişelenmek kim, ben kim” çocuğunun yüzünü ilk kez ve sadece Mad’de görmüşse de, aslında bu yüzün kökenleri bazı kaynaklara göre 20. yüzyılın başlarına, hatta bazılarına göre 19. yüzyılın son çeyreğine kadar dayanmaktadır. Anlaşılan o ki, bu çocuğun yüzü Amerikan halkına pek de yabancı değildir. Alfred E. Neuman, Mad’in kapaklarını süslemeye başladıktan kısa bir süre sonra, dergiye ülkenin dört bir yanından, “endişelenmek kim, ben kim” çocuğunun kökenleriyle ilgili mektuplar gelmeye başlar.

Mad’in 27. sayısında, bir sayfa okuyuculardan gelen ve çocuğun daha erken dönemlerden kalma gazete küpürlerine ve karpostallarına ayrılmıştır. Pek çoğunun altında “Endişelenmek kim, ben kim” ve benzeri cümleler yazmaktadır. Okuyucuların çeşitli iddiaları vardır. Bir okuyucu, çok satan bir kartpostal serisini hatırlatarak “...orijinali 30 yıl kadar önce eski dostum, mütevvefa Harry Spencer Stuff tarafından yaratılmıştı” demektedir. Bir başka mektuptaysa çocuğun “ilk kez 1915’te otoyollardaki ilan panolarında, ‘Papaya’ adlı patentli bir ilacın reklamını yapmak” için kullanıldığı öne sürülmektedir. Neuman’ın modern anlamdaki ilk çizgi roman kabul edilen Yellow Kid’e benzediği de söylenenler arasındadır. Uzun yıllar boyunca, okuyucular, Neuman’ın geçmişiyle ilgili, rastladıkları her türlü dökümanı dergiye yollamaya devam etmişlerdir. Gelen dökümanlar arasında her türlü eski reklam, karpostallar ve hatta II. Dünya Savaşı’ndan kalma ve üzerinde “Endişelenmek kim, ben kim” çocuğunun resmini bulunduran bir uçağın fotoğrafı, ya da F.D. Roosevelt karşıtı bir karikatürü (“Elbette Roosevelt’i tutuyorum”) bile mevcuttur.

1950’lerin sonuna doğru Mad kendini, çocuğun resmini kullandığı için, telif haklarının ihlali ile ilgili bir dizi dava içinde buldu. Helen Pratt Stuff’ın, mütevvefa eşi Harry Stuff’ın, karpostalları için almış olduğu telif hakkının çiğnenmiş olduğu iddiasıyla açtığı dava, 1965’te New York Federal Temyiz Mahkemesi’nin önüne gelmişti. Stuff, telif haklarını 1914’te almıştı, fakat 1920’den sonra hiç kartpostal basmamış olmasına rağmen, eşi 1941’de telif hakkını yenilemişti. 1941’le 1948 arasında telif haklarının ihlali ile ilgili tam altı dava kazanmıştı ve Mad’e karşı açtığı davayı da kazanması kuvvetle muhtemeldi.

Derginin davayı kazanması için iki seçeneği vardı: Ya Stuff’ların telif haklarını korumamış oldukları bir emsal bulmalıydılar ya da “endişelenmek kim, ben kim” çocuğunun resminin 1914 öncesinde de var olduğunu kanıtlamak zorundaydılar. Bu sebeple ülkenin dört yanında işlerine yarayacak kanıtlar aramaya başladılar. Başka yayıncılar tarafından alınmış telif haklarının yanısıra, herhangi bir telif hakkı alınmaksızın kullanılmış resimler buldular. 1936’da resmin telif hakkını satın almış olan William A. Schmeck adlı bir kişi tarafından da dava edilmiş olan Mad, iki davayı karşılıklı olarak birbirlerine karşı kullanarak suçlamalardan beraat etti. Anayasa Mahkemesi, önceden alınmış bütün telif hakları geçersiz kıldı ve Mad de sevgili maskotuna kavuşmuş oldu.

İşin ilginç tarafı, çocuğun 1914 öncesinde yayınlanmış pek çok resminin de olmasıydı. 1910’larda dişçiler tarafından “ağrısız diş çekilir” sloganıyla birlikte kullanılmıştı (eksik olan dişi buradan geliyor olsa gerek). 1909’da Newlyweds’ Grown Up Baby adlı bir Broadway şovunun afişinde, 1904’te ise Maloney’s Wedding Day adlı bir müzikalin programında görünmüştü. 1901-1903 arasında bir sokak panayırının tanıtım rozetinde kullanılmıştı. 1902’de çekilmiş iki fotoğrafta, resminin dekoratif amaçlı olarak kullanıldığı anlaşılmaktaydı. Bunlara benzer pek çok örneğin dışında, bazı karikatürlerde de çocuğun yüzüne rastlamak mümkündü. Bazılarına göre çocuk gerçekten yaşamış bir kişiydi.

Aslında, anlatılan hiçbir hikaye çocuğun kökenini tatmin edici bir şekilde açıklamamaktadır. Bilinen en eski resmi 1895 tarihlidir; İngiltere ve Almanya gibi Amerika dışındaki yerlerde de resimlerine rastlanmıştır. Leconcombre.com sitesine bir e-posta atan Art Neuendorffer’in iddiası ise, çocuğun ilk olarak 1876’da Henry Holiday’in, Lewis Carrol’ın The Hunting of the Snark adlı kitabı için yaptığı illüstrasyonlarda göründüğü yönündedir. Sitede bu illüstrasyonlardan ikisini görmek mümkündür.

Peki, “endişelenmek kim, ben kim” çocuğunu bu kadar çekici kılan özellik neydi? Bu metni derlediğim kitabın yazarı Maria Reidelbach’a göre, Alfred E. Neuman tiplemesi Jung’vari bir arketip olma özelliği teşkil ediyor. Reidelbach, Neuman’ın, dünyadaki en eski halk hikayelerinde güçlü bir rolü olan düzenbaz/soytarı karakterine mükemmel bir şekilde uyduğunu söylemektedir. Düzenbaz/soytarı karakteri, küçük ve çaresiz görünümünün altında yaptığı şakalarla büyük bir karışıklık çıkarabilme yetisine sahiptir. Kılık değiştirmekten hoşlanır. Orta Çağ’daki karnavallarda boy gösterir ve sık sık başını belaya sokar. Soytarının başka bir özelliğiyse, kibarlık ve dürüstlük gibi toplumsal gereklilikleri gördüğü yerde kaçtığı için, hepimizin bağlı olduğu tabulardan, hiyerarşik düzen ve örgütlerden bağımsızdır. Bizler de onun yaptıklarını seyrederken yeniden soluk almaya başladığımızı hissederiz. İçimize çektiğimiz bu temiz havayla birlikte taze düşünceler ve yeni fikirler ediniriz ya da hiç yoktan oturup şöyle güzel bir kahkaha patlatırız (3).

Dipnotlar
(1) Bu metin büyük ölçüde, Maria Reidelbach’ın Completely Mad: A History of the Comic Book and Magazine adlı kitabının “Alfred E. Neuman: The Untold Story” adlı bölümünün kısaltılmış bir çevirisidir. Yararlanılan diğer kaynaklar için kaynakça kısmına bakınız.

(2) 1958’de ise, bazı okurlar, 10 yaşındaki Prens Charles’ın, o dönemde pek çok yerde basılmış olan bir karpostalını dergiye göndererek Neuman’la aralarındaki benzerliğe dikat çekmişlerdir. Birkaç hafta sonra, dergiye, Buckingham Sarayı antetli bir kağıda, çocuksu bir el yazısıyla yazılmış bir mektup gelir: “Sevgili baylar, Hayır bana hiç – hatta zerre kadar bile benzemiyor. Yani, tepe tepe kullanın! Görüşürüz! Charles P.” Mektubun aslı kaybolduğu için ve Buckingham Sarayı açıklama yapmayı reddettiğinden bu olayın aslı astarı bir sır olarak kalmıştır.

(3) Alfred E. Neuman’ın kökenleriyle ilgili bu hikaye aslında Türk kültürel tarihindeki bir fenomeni de hatırlatmaktadır: Bundan 20-25 sene öncesinde, hemen her evde, dükkanda görülmesi mümkün olan ağlayan çocuk karpostallarını ve posterlerini... Murat Belge, Tarihten Güncelliğe (1983, Alan Yayıcılık) adlı kitabında, bu resmin bu kadar popüler olmasını, Türk toplumunun içten içe çocuklarına karşı bir suçluluk duygusu beslemesine yoruyordu. Nurdan Gürbilek ise Kötü Çocuk Türk (2001, Metis) adlı kitabında, Türk toplumunun, daha ziyade kendini bu ağlayan çocukla özdeşleştirdiğini öne sürmektedir. Gürbilek, ağlayan çocuk resmi için “...bu yüz bize acıyı değil, hak etmediği halde acıya maruz kalmış olmayı anlatır...Onu seyredenler için aynı zamanda bir direnci temsil eder acılı çocuk... Derinden yaralıdır, çocuk yaşta örselenmiştir, ama buna rağmen (sanki tam da bu yüzden) ona kötü davranan dünyaya inat yıkılmamış, ayakta kalmıştır ” demektedir (Gürbilek, 2001: 39).

Benzeri bir okumayı Alfred E. Neuman için de yapabiliriz. “Endişelenmek kim, ben kim” çocuğunun yüzünün, Amerika’da çeşitli dönemlerde popüler olmasının altında, belki de onu çevreleyen iyimserlik aura’sının etkisini bulmak mümkün olabilir. Türk toplumu bilinçaltında, tarih sahnesinde ve hayat gailesinde sürekli haksızlığa uğramış olduğu hissiyle ağlayan bir çocuk taşıyorsa eğer, kuruluşundan bu yana bir iki istisna dışında kazanmaya alışmış olan bir ülkenin, her türlü zorlukta “ben Amerika’ya inanıyorum. Güzel günler yakındır” diye düşünen vatandaşlarının toplumsal bilinçaltında da, “endişelenmek kim, ben kim” çocuğuna rastlamak çok şaşırtıcı olmaz herhalde.

Kaynakça
Reidelbach, Maria (1991). “Alfred E. Neuman: The Untold Story.” Completely Mad: A
History of the Comic Book And Magazine. Little, Brown and Company, Canada. http://www.leconcombre.com/concpost/us/postcard4/alfred_e_neuman_documents.html
http://www.toonopedia.com/alfred_e.htm
http://www.toyotter.com/dc/alfred.html

En Son Eklenen 5 İnceleme
	James Bond Çizgili Romanları 07.12.2009 James Bond, son yüzyılın popüler mitlerinden biri. Türkiye’de polisiye romanın en ünlü araştırmacısı sayılan Erol Üyepazarcı, Bond’u çizgi romanlarına da değinerek irdeliyor. ...
	Rh+ ve Yayınlanan Çizgi Romanların Listesi 22.01.2009 1993 yılında çıkmış, kısa ömürlü çzigi roman dergilerimizden biri olan RH+ ile ilgili bir döküm yayınlıyoruz....
	Hakkım Sana Haram Olsun 16.12.2008 Mizah dergilerimizde tefrika çizgi roman geleneği neredeyse unutuldu. Hakkım Sana Haram Olsun, bu geleneğin son örneklerinden başarılı bir siyasi çizgi roman....
	Fevkal Beşer 06.12.2008 Memo Tembelçizer’in Penguen dergisinde “Geçmiş Zaman” adıyla yayınlanan köşesinde önceleri günümüzün dünyasının bundan yaklaşık 100 yıl önceki Osmanlı İmparatorluğuna taşı...
	Persepolis: Kederli Kahkaha 25.11.2008 Persepolis, İranlı Marjane Satrapi’nin Fransızca yayımlanmış otobiyografik çizgi romanı. Yakın zamanda çizgi film uyarlaması ülkemizde de gösterime giren Persepolis, yayımlandığ...
Bu bölümde yeralan tüm incelemeler için tıklayın...