Aykut-Erkut Erdem

Tanyel Ali Mutlu’nun Serüven’in 4. sayısındaki Yoldaş Süpermen yazısında dile getirdiği gibi alternatif tarih metni, belirli bir tarihi olayın hiç olmaması ya da farklı bir biçimde gerçekleşmesi halinde dünya tarihinin nasıl değişeceğini, günümüz dünyasının nasıl biçimleneceğini konu edinir. Steampunk ise yine benzer kalıplarla genelden farklı bir alternatif tarih anlayışını işler: Alternatif tarih metinlerinin çoğunda görmeye alışık olduğumuz gibi tarihin geçmiş sayfalarındaki bir değişimin günümüz dünyasına etkilerini anlatmak yerine modern teknolojik gelişmelerin daha erken devirlerde gerçekleştiği farklı bir geçmişi anlatır. Bu gelişmeler ya o devirlerde hali hazırda mevcut olan ya da o zamanlar düşünülmüş teknolojilerin daha da geliştirilmesi sonucunda mümkün kılınır. Steampunk sayılan eserlerin büyük bir çoğunluğu sanayi devriminin ardından bilimin ve dolayısıyla teknolojik gelişmelerin sıradan insanların hayatlarını etkilemeye başladığı Viktorya çağı Britanya’sında geçmektedir.

Steampunk terimi bilimkurgunun bir başka alt türü olan siberpunktan türetilmiştir. Çoğu steampunk öyküsü aslında geçmişe yerleştirilmiş bir siberpunk öyküsüdür; yine bilimin insanlar üzerindeki etkileri, anlatılan hikâyelerin merkezinde yer alır. Yalnız bu kez karşımızda bilişim çağı yerine sanayi devrimi sonrası buhar teknolojilerinin öne çıktığı bir dönem vardır. Öte yandan siberpunkın insan doğası ve otoriteye karşı kullandığı punk yaklaşımı aynen korunmaktadır. Steampunk, 1980’lerde siberpunk’a nostaljik bir tepki olarak ortaya çıkarken, Viktorya çağı ve onu takip eden Edward çağı yazarlarının bilimsel romans olarak adlandırılan eserlerinden ilham almıştır. Bu yazarlardan bazıları Jules Verne (Denizler Altında 20,000 Fersah (1870), Seksen Günde Devri Alem (1872), Dünyanın Merkezine Seyahat (1864), Dünyadan Aya (1865), vb.), H. G. Wells Zaman Makinesi (1896), Dünyalar Savaşı (1898), Görünmez Adam (1897), Doktor Moreau’nun Adası (1896), vb.), H. Rider Haggard (Kral Süleyman’ın Hazinesi (1885), vb., Sir Arthur Conan Doyle (Sherlock Holmes Öyküleri (1887-1927), Kayıp Dünya (1912), vb.), Edgar Rice Burroughs (Tarzan Serisi (1912-1947), John Carter of Mars Serisi (1912-1964), vb.), H. P. Lovecraft (Deliliğin Dağlarında (1931), Chulthu’nun Çağrısı (1926), vb.) ve Edgar Allan Poe (Arthur Gordon Pym’in Öyküsü (1898), Morg Sokağı Cinayetler (1841), Usher Evi’nin Çöküşü (1839), Kuyu ve Sarkaç (1842) vb.)’dur. Aslında bu yazarların eserlerine ilk dönem steampunk eserleri gözüyle de bakabiliriz. Bu eserler kimi zaman yeni teknolojiler vasıtasıyla daha önce ziyaret edilmemiş veya edilmesi imkânsız sayılan yerlere yapılan olağanüstü yolculuklara değinirken (Denizler Altında Yirmibin Fersah, Kayıp Dünya, Zaman Makinesi gibi) kimi zaman da insan doğası üzerine yapılan gözlemlere felsefik yaklaşımlarla değinirler (Görünmez Adam, Doktor Moreu’nun Adası, Dr. Jeckyll ve Mr. Hyde gibi).

Steampunk’un kökeniyle ilgili teoriler genelde üç eser üzerinde yoğunlaşır. Bazı kaynaklar Walt Disney’in 1954 yılı yapımı Denizler Altında 20,000 Fersah uyarlamasını ilk steampunk eseri olarak kabul ederler. Bunun sebebi stüdyonun Jules Verne’nin bu en bilindik öyküsünü günümüze uyarlamak yerine (1953 yılı yapımı Dünyalar Savaşı uyarlamasında olduğu gibi) Viktorya çağı öğelerini aynen koruyup atom enerjisi gibi modern teknolojik gelişmeleri de hikâyeye yedirmesidir. Üzerinde durulan bir diğer eser ise K. W. Jeter’ın Morlock Night (1979) adlı romanıdır. Bu romanda yazar, H. G. Wells’in Zaman Makinesi romanının devamını yazmış ve Zaman Makinesi’nde geçen gelecekte yaşayan Morlock’lara zaman makinesini kullandırıp onları Viktorya çağına getirmiştir. William Gibson ve Bruce Sterling’in ortaklaşa yazdıkları 1992 basımı The Difference Engine de ilk steampunk eserlerinden biri sayılır. Daha önce tek başlarına başarılı siberpunk eserler vermiş bu ikili, romanda kendi disütopik görüşlerini bilişim çağının normalden bir yüzyıl önce başladığı alternatif bir Viktorya dönemine taşırlar. Romanın adı dönemin ünlü matematikçilerinden Charles Babbage’in tasarladığı ancak o dönemde inşa edilemeyen Difference Engine adlı ilk mekanik bilgisayardan gelmektedir. Romanda bilişim çağının bu kadar erken yakalanmasının altındaki sebep olarak Babbage'ın Difference Engine'in daha basit bir örneği olarak tasarladığı Analytical Engine adlı mekanik bilgisayarın toplu olarak üretilebilmesi ve ülkede yaygınlaşması gösterilir. Bu noktada meraklısına bir not düşüp zamanının ötesinde bir buluş olan Difference Engine'in 1991 yılında London Museum of Science’da Babbage’in orjinal planları kullanılarak çalışan bir modelinin inşa edildiğini belirtelim. 7 feet (1 feet = 30.5 cm) yüksekliğinde, 11 feet genişliğinde, 3 ton ağırlığında ve 4000 hareketli parçaya sahip bu mekanik bilgisayar aynen Babbage’in planladığı gibi hatasız çalışmıştır.

Steampunk genel olarak iki alt türe ayrılabilir: tarihsel ve fantastik steampunk. Tarihsel steampunk bilimkurgusal motifler kullanarak farklı teknolojilerin eşliğinde gerçek mekânlar ve kişiler üzerine alternatif bir tarih sunarken; fantastik steampunk genellikle hayali yaratıkların, imkânsız teknolojilerin ve büyücülerin mevcut olduğu bir buhar çağını anlatır. Tarihsel steampunk’ı da ele aldığı tarihsel dönemlere göre kendi içinde üçe ayırabiliriz. Viktorya steampunk’ı sanayi devriminin iyice önem kazandığı uzun Viktorya çağını ve hemen onu takip eden Edward çağını kendine mekân edinir. Örnek olarak Alan Moore – Kevin O’Neill’ın yazımıza da konu olan The League of Extraordinary Gentlemen (1999-2003) çizgi romanını, William Gibson – Bruce Sterling ikilisinin Difference Engine romanını ve James Gurney’in Dinotopia (2002) TV dizisini sayabiliriz. Batı steampunk’ı ise Kuzey Amerika tarihinin vahşi batı dönemini farklı bir kurgulamayla anlatır. Bu türün en iyi örnekleri Geleceğe Dönüş Serisi’nin üçüncü filmi (1990) ve Will Smith ve Kevin Kline’nın başrollerini üstlendikleri Vahşi Vahşi Batı (1998) filmleridir. Ortaçağ steampunk’ı adından da anlaşıldığı gibi kendisine Roma’nın çöküşüyle Rönesans arası döneme karşılık gelen çağı steampunk motifleriyle ele alır. Bu alt türün başarılı örneklerine özellikle mangalarda ve animelerde rastlarız: Escaflowne (1996), Nausicaa of the Valley of the Winds (1984), Laputa Castle in the Sky (1986), Steamboy (2004), vb. Steampunk’a ne mutlu ki bizden de bir örnek verebiliyoruz: Memo Tembelçizer, Lombak’ta halen yayınlanan Lombak Şehitleri – Feza Cengâverleri (2004-?) çalışmasında robotların, uzay gemilerinin mevcut olduğu alternatif bir Osmanlı İmparatorluğu’nda geçen hikâyesini anlatıyor.

Steampunk’ın bilimkurgunun bir alt türü olmasının ötesinde görsel bir sanat olduğunu da rahatlıkla söyleyebiliriz. Steampunk’ı steampunk yapan şey şüphesiz anlattığı hikâyeden çok kurguladığı karakterlerle ortamın atmosferidir. Bundan dolayı steampunk kalıpları içerisinde her türlü edebi türden (korku, polisiye, aşk, fantastik, vb.) her çeşit hikâye anlatılabilir. Bu çeşitlilikle steampunk son senelerde kendini edebiyat eserlerinin yanı sıra özellikle sinema ve çizgi romanlarda da göstermeye başlamıştır.

Okuma Listesi

Modern Steampunk
- Morlock Night (1979), K. W. Jeter
- Anubis Kapıları (1983), Tim Power, İthaki Yayınları (2001)
- The Difference Engine (1992), William Gibson ve Bruce Sterling

Steampunk’a ilham olmuş klasik bilim kurgular
- Dünyanın Merkezine Seyahat (1864), Jules Verne, İthaki Yayınları (2001)
- Dünyadan Aya (1865), Jules Verne, İthaki Yayınları (2001)
- Denizler Altında Yirmibin Fersah (1870), Jules Verne, İthaki Yayınları (2002)
- Seksen Günde Devri Alem (1872), Jules Verne
- Zaman Makinesi (1896), H. G. Wells, İthaki Yayınları(2000)
- Doktor Moreu’nun Adas ı (1896), H. G. Wells, İthaki Yayınları (2001)
- Görünmez Adam (1897), H. G. Wells, İthaki Yayınları (2001)
- Dünyalar Savaşı (1898), H. G. Wells, İthaki Yayınları (2001)

Çizgi Romanlar
- Batman: Gotham by Gaslight (1987) (DC Elseworlds), Brian Augustyn ve Mike Mignola
- Batman: Master of the Future (1991) (DC Elseworlds), Brian Augustyn ve Eduardo Barreto
- Hellboy(1994), Mike Mignola, İthaki Yayınları (2003-2005)
- Steam Detectives (1995-?), Kia Asamiya
- Texas Steampunk Serisi (Cathedral Child, 1998 ve Clockwork Angels, 1999), Lea Hernandez
- The League of Extraordinary Gentlemen (1999-2002), Alan Moore ve Kevin O’Neill
- Batman: The Doom that Came to Gotham (2000) (DC Elseworlds), Mike Mignola ve Troy Nixey
- Steampunk (2000), Joe Kelly ve Chris Bachalo
- The Amazing Screw-On Head (2002), Mike Mignola
İzleme Listesi

Filmler
- A Trip to the Moon (1902)
- The Invisible Man (1933)
- Bride of Frankstein (1935)
- 20,000 Leagues Under the Sea (1954)
- Journey to the Center of the Earth (1959)
- The Time Machine (1960, 2002)
- First Men in the Moon (1964)
- Laputa, Castle in the Sky (1986)
- Back to the Future Part III (1990)
- Bram Stoker’s Dracula (1992)
- Mary Shelley’s Frankestein (1994)
- The City of Lost Children (1995)
- Wild Wild West (1998)
- Sleepy Hollow (1999)
- Atlantis: The Lost Empire (2001)
- The League of Extraordinary Gentlemen (2003)
- Van Helsing (2004)
- Hellboy (2004)
- Sky Captain and World of Tomorrow (2004)
- Steamboy (2004)

Televizyon Dizileri
- The Wild Wild West (1965)
- Nadia: The Secret of Blue Water (1990) (anime)
- The Vision of Escaflowne (1996) (anime)
- Sakura Wars (1997) (anime)
- Sir Arthur Conan Doyle’s The Lost World (1999)
- The Secret Adventures of Jules Verne (2000)
- Full Metal Alchemist (2003) (anime)
- Last Exile (2003) (anime)

En Son Eklenen 5 İnceleme
	James Bond Çizgili Romanları 07.12.2009 James Bond, son yüzyılın popüler mitlerinden biri. Türkiye’de polisiye romanın en ünlü araştırmacısı sayılan Erol Üyepazarcı, Bond’u çizgi romanlarına da değinerek irdeliyor. ...
	Rh+ ve Yayınlanan Çizgi Romanların Listesi 22.01.2009 1993 yılında çıkmış, kısa ömürlü çzigi roman dergilerimizden biri olan RH+ ile ilgili bir döküm yayınlıyoruz....
	Hakkım Sana Haram Olsun 16.12.2008 Mizah dergilerimizde tefrika çizgi roman geleneği neredeyse unutuldu. Hakkım Sana Haram Olsun, bu geleneğin son örneklerinden başarılı bir siyasi çizgi roman....
	Fevkal Beşer 06.12.2008 Memo Tembelçizer’in Penguen dergisinde “Geçmiş Zaman” adıyla yayınlanan köşesinde önceleri günümüzün dünyasının bundan yaklaşık 100 yıl önceki Osmanlı İmparatorluğuna taşı...
	Persepolis: Kederli Kahkaha 25.11.2008 Persepolis, İranlı Marjane Satrapi’nin Fransızca yayımlanmış otobiyografik çizgi romanı. Yakın zamanda çizgi film uyarlaması ülkemizde de gösterime giren Persepolis, yayımlandığ...
Bu bölümde yeralan tüm incelemeler için tıklayın...